Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Emisyonları Nedir?
İklim değişikliğiyle mücadelede şirketlerin yalnızca ekonomik performanslarını değil, çevresel etkilerini de ölçmeleri ve yönetmeleri giderek daha önemli hâle geliyor. Özellikle sera gazı emisyonlarının doğru şekilde hesaplanması, şirketlerin karbon ayak izini anlaması, emisyon azaltım hedefleri oluşturması ve sürdürülebilirlik stratejilerini somut veriler üzerine kurması açısından büyük önem taşıyor.
Kurumsal sera gazı emisyonlarının değerlendirilmesinde en yaygın kullanılan sınıflandırmalardan biri Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonlarıdır. Bu üç kapsam, şirketlerin faaliyetleri sırasında doğrudan veya dolaylı olarak ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını farklı kategoriler altında değerlendirmesine olanak tanır.
Scope 1 doğrudan emisyonları, Scope 2 satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonları, Scope 3 ise şirketin değer zincirinde ortaya çıkan diğer dolaylı emisyonları ifade eder. Bu nedenle yalnızca şirket tesislerinde oluşan emisyonlara bakmak, kurumun gerçek karbon ayak izini ortaya koymak için yeterli değildir.
Özellikle sürdürülebilirlik raporlaması, ESG çalışmaları, karbon ayak izi hesaplama, net sıfır hedefleri ve iklim stratejileri açısından Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonlarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Emisyonları Neden Önemlidir?
Bir şirketin karbon ayak izini doğru şekilde anlayabilmesi için emisyonların kaynağının belirlenmesi gerekir. Üretim tesisinde yakılan doğal gaz ile satın alınan elektriğin üretiminden kaynaklanan emisyon aynı kapsamda değerlendirilmez. Benzer şekilde şirketin satın aldığı hammaddelerin üretimi veya ürünlerinin müşteriler tarafından kullanılması sırasında ortaya çıkan emisyonlar da farklı bir kategoriye girer.
Scope sınıflandırması tam olarak bu ayrımı yapmayı sağlar.
Bu yaklaşım sayesinde şirketler hangi faaliyetlerinin doğrudan emisyon oluşturduğunu, hangi emisyonların enerji tedarikinden kaynaklandığını ve değer zincirinin hangi noktalarında daha yüksek karbon etkisi bulunduğunu görebilir.
Emisyonların kapsamlı şekilde ölçülmesi aynı zamanda şirketlerin azaltım çalışmalarını doğru noktaya yönlendirmesine yardımcı olur. Örneğin bir işletmenin toplam karbon ayak izinin büyük bölümü tedarik zincirinden kaynaklanıyorsa yalnızca tesis içerisindeki enerji tüketimini azaltmaya odaklanmak yeterli olmayabilir.
Karbon Emisyonu ve Sera Gazı Nedir?
Karbon emisyonu genel olarak insan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan karbondioksit başta olmak üzere sera gazlarını ifade etmek için kullanılır. Sera gazları atmosferde ısıyı tutarak doğal sera etkisinin oluşmasını sağlar. Ancak fosil yakıtların yoğun kullanımı, sanayi faaliyetleri, ulaşım, enerji üretimi ve çeşitli arazi kullanımı değişiklikleri sonucunda sera gazlarının atmosferdeki yoğunluğunun artması küresel sıcaklıkların yükselmesine katkıda bulunabilir.
Kurumsal sera gazı hesaplamalarında yalnızca karbondioksit dikkate alınmaz. Farklı sera gazlarının iklim üzerindeki etkileri birbirinden farklı olduğu için bu gazların etkileri genellikle karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) üzerinden ortak bir ölçüye dönüştürülür.
Başlıca sera gazları arasında şunlar bulunur:
- Karbondioksit (CO₂)
- Metan (CH₄)
- Diazot monoksit (N₂O)
- Hidroflorokarbonlar (HFC)
- Perflorokarbonlar (PFC)
- Kükürt hekzaflorür (SF₆)
Bu gazların tamamı aynı miktarda iklim etkisi oluşturmadığından, emisyon hesaplamalarında CO₂ eşdeğeri kullanılması farklı gazların tek bir ölçekte değerlendirilmesini sağlar.
Scope 1 Emisyonları Nedir?
Scope 1 emisyonları, şirketin sahip olduğu veya doğrudan kontrol ettiği kaynaklardan atmosfere salınan sera gazı emisyonlarını ifade eder. Başka bir ifadeyle şirketin kendi faaliyetleri sırasında doğrudan ortaya çıkan emisyonlar Scope 1 kapsamında değerlendirilir.
Bir fabrikanın üretim sürecinde doğal gaz kullanması, şirket araçlarının yakıt tüketmesi veya işletmeye ait bir jeneratörün çalışması sonucunda ortaya çıkan emisyonlar buna örnek gösterilebilir.
Scope 1 emisyonlarının önemli özelliği, kaynağın şirketin doğrudan kontrolü altında olmasıdır. Bu nedenle işletmeler, enerji verimliliğini artırarak, yakıt tüketimini azaltarak veya daha düşük karbonlu teknolojilere geçerek bu kategorideki emisyonlarını doğrudan azaltabilir.
Scope 1 Emisyonlarına Hangi Faaliyetler Dahildir?
Scope 1 kapsamında değerlendirilebilecek emisyon kaynakları şirketin faaliyet alanına göre değişiklik gösterebilir. Üretim tesisleri, lojistik şirketleri, enerji işletmeleri, ticari binalar ve farklı sektörlerde faaliyet gösteren kurumların doğrudan emisyon kaynakları birbirinden farklı olabilir.
En yaygın Scope 1 emisyon kaynakları arasında şirketin kendi tesislerinde kullanılan fosil yakıtlar, şirket araçlarının yakıt tüketimi, üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyonlar ve bazı soğutucu gaz kaçakları yer alır.
Örneğin bir fabrikanın üretim hattında kullanılan doğal gazın yakılması sonucunda ortaya çıkan karbondioksit Scope 1 emisyonudur. Benzer şekilde şirkete ait dizel araçların yakıt tüketimi de doğrudan emisyon kapsamında değerlendirilir.
Scope 2 Emisyonları Nedir?
Scope 2 emisyonları, şirketin satın aldığı veya dışarıdan temin ettiği elektrik, buhar, ısıtma ya da soğutma enerjisinin üretimi sırasında ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar.
Buradaki temel ayrım, emisyonun şirketin kendi tesisinde doğrudan ortaya çıkmamasıdır. Örneğin bir işletme elektrik satın alıyorsa bu elektriğin üretildiği enerji santralindeki emisyonlar işletmenin Scope 2 emisyonları kapsamında değerlendirilir.
Bu nedenle şirketin elektrik tüketimi doğrudan bir baca emisyonu oluşturmuyor olsa bile kullanılan elektriğin üretim süreci karbon ayak izine katkıda bulunabilir.
Özellikle enerji tüketimi yüksek olan üretim tesisleri, veri merkezleri, alışveriş merkezleri, hastaneler ve büyük ofis binalarında Scope 2 emisyonları önemli bir paya sahip olabilir.
Scope 2 Emisyonları Nasıl Hesaplanır?
Scope 2 hesaplamalarında şirketin satın aldığı enerji miktarı ve bu enerjinin üretimiyle ilişkili emisyon faktörleri dikkate alınır. Elektrik tüketimi, satın alınan buhar veya merkezi ısıtma ve soğutma hizmetleri gibi enerji kaynakları hesaplamaya dahil edilebilir.
Scope 2 emisyonlarının hesaplanmasında iki temel yaklaşım öne çıkar: location-based ve market-based yöntemler.
Location-based yaklaşım, şirketin faaliyet gösterdiği elektrik şebekesinin ortalama emisyon yoğunluğunu dikkate alır. Market-based yaklaşım ise şirketin satın aldığı elektriğin sözleşme ve enerji tedarik tercihlerine ilişkin özelliklerini dikkate alır.
Bu iki yaklaşım, şirketlerin enerji tüketimlerinin karbon etkisini daha kapsamlı şekilde değerlendirmesine yardımcı olur.
Scope 3 Emisyonları Nedir?
Scope 3 emisyonları, şirketin faaliyetleriyle bağlantılı olan ancak doğrudan şirketin sahipliği veya kontrolü altında bulunmayan diğer dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar.
Scope 3'ü diğer iki kategoriden ayıran en önemli özellik, şirketin değer zincirinin geniş bir bölümünü kapsamasıdır. Hammaddelerin üretiminden lojistik faaliyetlerine, çalışanların işe ulaşımından satılan ürünlerin kullanımına kadar çok sayıda süreç Scope 3 içerisinde değerlendirilebilir.
Bir şirketin kendi fabrikasında oldukça düşük miktarda emisyon oluşturması, toplam karbon ayak izinin düşük olduğu anlamına gelmeyebilir. Örneğin üretimde kullanılan hammaddelerin tedarik zinciri yüksek karbon yoğunluğuna sahipse şirketin toplam emisyonlarının önemli bir bölümü Scope 3 kapsamında ortaya çıkabilir.
Bu nedenle Scope 3, özellikle kapsamlı karbon ayak izi hesaplamalarında kritik bir yere sahiptir.
Scope 3 Emisyonlarına Hangi Faaliyetler Dahildir?
Scope 3 oldukça geniş bir alanı kapsar. Şirketin sektörüne, iş modeline ve değer zincirine göre hesaplanması gereken emisyon kaynakları değişebilir.
Başlıca Scope 3 kaynakları arasında satın alınan ürün ve hizmetler, hammaddelerin üretimi, tedarik zinciri faaliyetleri, lojistik, iş seyahatleri, çalışanların işe ulaşımı, atıkların işlenmesi ve satılan ürünlerin kullanımından kaynaklanan emisyonlar bulunabilir.
Örneğin bir mobilya üreticisinin satın aldığı ahşabın üretimi ve taşınması sırasında oluşan emisyonlar şirketin Scope 3 emisyonları kapsamında değerlendirilebilir. Benzer şekilde üretilen bir elektrikli cihazın tüketici tarafından kullanım sürecindeki enerji tüketimi de ilgili hesaplama yaklaşımına göre Scope 3 kapsamında ele alınabilir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Arasındaki Fark Nedir?
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 arasındaki temel fark emisyonun kaynağı ve şirketin bu kaynak üzerindeki kontrol düzeyidir.
| Emisyon Kapsamı | Temel Tanım | Örnekler |
|---|---|---|
| Scope 1 | Şirketin doğrudan kontrolündeki kaynaklardan oluşan emisyonlar | Şirket araçları, kazanlar, jeneratörler, üretim süreçleri |
| Scope 2 | Satın alınan enerjinin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar | Elektrik, buhar, merkezi ısıtma ve soğutma |
| Scope 3 | Değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar | Tedarikçiler, lojistik, çalışan ulaşımı, ürün kullanımı, atıklar |
Bu üç kapsam birlikte ele alındığında şirketin faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları daha bütüncül biçimde değerlendirilebilir.
Scope 3 Neden Şirketlerin Karbon Ayak İzinde Büyük Yer Tutabilir?
Scope 3 emisyonlarının geniş bir faaliyet alanını kapsaması, birçok şirkette toplam emisyonların önemli bir bölümünün bu kategoride bulunmasına neden olabilir.
Özellikle geniş tedarik zincirine sahip üretim şirketleri, perakende işletmeleri, teknoloji şirketleri ve lojistik faaliyetleri yoğun olan kuruluşlarda ürün ve hizmetlerin üretimi, taşınması, kullanılması ve yaşam döngüsünün tamamlanması sırasında önemli miktarda emisyon ortaya çıkabilir.
Bu nedenle yalnızca şirket binasının elektrik tüketimini azaltmak veya tesislerde daha az yakıt kullanmak, toplam karbon ayak izini önemli ölçüde düşürmek için her zaman yeterli olmayabilir.
Scope 3 yönetiminde tedarikçilerle iş birliği yapılması, düşük karbonlu lojistik çözümlerinin değerlendirilmesi, ürün tasarımının iyileştirilmesi ve döngüsel ekonomi uygulamalarının geliştirilmesi gibi çalışmalar önem kazanır.
Şirketler Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Emisyonlarını Nasıl Hesaplar?
Kurumsal emisyon hesaplamasının ilk adımı, şirketin faaliyetlerinden kaynaklanan emisyon kaynaklarının belirlenmesidir. Bunun ardından yakıt tüketimi, elektrik kullanımı, satın alınan ürün ve hizmetler, lojistik faaliyetleri, seyahatler ve atıklar gibi ilgili veriler toplanır.
Toplanan faaliyet verileri uygun emisyon faktörleriyle değerlendirilerek ortaya çıkan sera gazı miktarı hesaplanır. Farklı sera gazlarının etkileri CO₂ eşdeğeri üzerinden ifade edilerek şirketin emisyon envanteri oluşturulur.
Bu süreçte verilerin doğruluğu büyük önem taşır. Eksik veya yanlış faaliyet verileri, şirketin karbon ayak izinin gerçeğinden daha düşük veya yüksek hesaplanmasına neden olabilir.
Bu nedenle emisyon hesaplama sürecinin düzenli yürütülmesi, kullanılan veri kaynaklarının kayıt altında tutulması ve hesaplama yöntemlerinin tutarlı olması önemlidir.
GHG Protocol ve Scope Emisyonları İlişkisi Nedir?
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 sınıflandırması, kurumsal sera gazı emisyonlarının hesaplanmasında yaygın olarak kullanılan GHG Protocol yaklaşımının temel unsurlarındandır.
Bu yaklaşım, şirketlerin doğrudan ve dolaylı sera gazı emisyonlarını belirli bir sistem içerisinde değerlendirmesine yardımcı olur. Böylece farklı şirketlerin ve sektörlerin emisyon verilerini daha anlaşılır ve karşılaştırılabilir şekilde raporlaması mümkün hâle gelir.
Özellikle kurumsal sürdürülebilirlik çalışmalarında Scope emisyonlarının doğru şekilde ayrıştırılması, şirketlerin hangi alanlarda emisyon azaltımı gerçekleştirmesi gerektiğini belirlemesini kolaylaştırır.
Scope Emisyonlarının Sürdürülebilirlik Raporlamasındaki Önemi
Sürdürülebilirlik raporlamasında şirketlerin çevresel performanslarını somut verilerle ortaya koyması giderek daha önemli hâle geliyor. Bu noktada sera gazı emisyonlarının hangi kaynaklardan meydana geldiğinin açıklanması, şirketin iklim performansının anlaşılması açısından kritik bir göstergedir.
Scope 1 ve Scope 2 verilerinin yanı sıra Scope 3 emisyonlarının da mümkün olduğunca kapsamlı şekilde değerlendirilmesi, şirketin değer zincirindeki karbon etkisini daha net görmesine yardımcı olur.
Bu veriler aynı zamanda emisyon azaltım hedeflerinin oluşturulması, enerji verimliliği yatırımlarının planlanması ve düşük karbonlu iş modellerinin geliştirilmesi açısından kullanılabilir.
Karbon Nötr ve Net Sıfır Hedeflerinde Scope Emisyonlarının Rolü
Karbon nötr ve net sıfır hedefleri belirleyen şirketlerin yalnızca kendi tesislerinden kaynaklanan emisyonlara odaklanması yeterli değildir. Şirketin enerji tüketimi ve değer zincirindeki faaliyetleri de karbon yönetiminin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Örneğin Scope 1 kapsamında fosil yakıt kullanımını azaltmak, Scope 2 kapsamında enerji verimliliğini geliştirmek ve düşük karbonlu enerji kaynaklarına yönelmek önemli adımlar olabilir. Scope 3 kapsamında ise tedarikçiler, lojistik süreçleri, ürün tasarımı ve ürünlerin kullanım süreci üzerinde çalışmalar yapılabilir.
Bu nedenle net sıfır hedeflerine ulaşmak, üç Scope kategorisinin birlikte değerlendirilmesini ve emisyon azaltım stratejisinin şirketin tamamına yayılmasını gerektirir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Emisyonları Nasıl Azaltılır?
Emisyon azaltım yöntemi, şirketin faaliyet alanına ve en yüksek emisyon kaynaklarına göre değişir. Öncelikle şirketin hangi faaliyetlerinden daha fazla emisyon kaynaklandığının belirlenmesi gerekir.
Scope 1 emisyonlarının azaltılmasında enerji verimliliği, fosil yakıt kullanımının azaltılması, araç filosunun dönüştürülmesi ve daha düşük karbonlu teknolojilerin kullanılması değerlendirilebilir.
Scope 2 emisyonlarında enerji verimliliğinin artırılması, elektrik tüketiminin azaltılması ve uygun enerji tedarik modellerinin tercih edilmesi önem taşır.
Scope 3 emisyonlarında ise tedarik zincirinin iyileştirilmesi, düşük karbonlu hammadde ve ürünlerin tercih edilmesi, lojistik süreçlerinin optimize edilmesi, atıkların azaltılması ve ürün yaşam döngüsünün daha sürdürülebilir hâle getirilmesi gibi çalışmalar öne çıkar.
Scope Emisyonlarının Doğru Hesaplanması Neden Önemlidir?
Emisyon azaltımında doğru ölçüm, stratejinin temelini oluşturur. Şirket hangi faaliyetinin ne kadar emisyon oluşturduğunu bilmiyorsa doğru bir azaltım hedefi belirlemesi de zorlaşır.
Doğru hazırlanmış bir emisyon envanteri sayesinde işletmeler yüksek emisyon kaynaklarını belirleyebilir, zaman içerisindeki değişimi takip edebilir ve uygulanan sürdürülebilirlik çalışmalarının sonuçlarını ölçebilir.
Ayrıca emisyon verilerinin düzenli tutulması, sürdürülebilirlik raporlaması ve şirketin çevresel performansının paydaşlara aktarılması açısından da önem taşır.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Hakkında Sık Sorulan Sorular
Scope 1 emisyonu nedir?
Scope 1, şirketin sahip olduğu veya doğrudan kontrol ettiği kaynaklardan ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını ifade eder. Şirket araçlarının yakıt tüketimi, tesislerde kullanılan fosil yakıtlar, jeneratörler ve bazı üretim süreçleri Scope 1 kapsamında değerlendirilebilir.
Scope 2 emisyonu nedir?
Scope 2, şirketin satın aldığı elektrik, buhar, ısıtma veya soğutma enerjisinin üretimi sırasında ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonlarını ifade eder.
Scope 3 emisyonu nedir?
Scope 3, şirketin faaliyetleriyle ilişkili ancak doğrudan kontrolü altında olmayan değer zinciri emisyonlarını kapsar. Tedarikçiler, lojistik, iş seyahatleri, çalışan ulaşımı, atıklar ve ürünlerin kullanım süreçleri buna örnek olabilir.
Scope 1 ile Scope 2 arasındaki fark nedir?
Scope 1 doğrudan şirket faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonları kapsarken Scope 2, şirketin satın aldığı enerjinin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonları ifade eder.
Scope 3 neden hesaplanmalıdır?
Scope 3, şirketin tedarik zinciri ve değer zincirindeki geniş bir faaliyet alanını kapsar. Bazı sektörlerde toplam karbon ayak izinin önemli bir bölümü Scope 3 kaynaklarından oluşabilir. Bu nedenle kapsamlı bir emisyon azaltım stratejisi için Scope 3'ün değerlendirilmesi önemlidir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 birlikte mi hesaplanır?
Kurumsal karbon ayak izinin kapsamlı şekilde ortaya konulması için üç Scope kategorisinin de şirketin faaliyetleriyle ilgili olan bölümlerinin değerlendirilmesi gerekir. Ancak hangi Scope 3 kategorilerinin hesaplanacağı şirketin faaliyet alanına ve değer zincirine göre değişebilir.
Karbon ayak izi hesaplamasında CO₂e neden kullanılır?
Farklı sera gazlarının küresel ısınma üzerindeki etkileri birbirinden farklıdır. CO₂e, bu farklı gazların etkilerinin karbondioksit eşdeğeri üzerinden ortak bir ölçekte ifade edilmesini sağlar.
Scope 3 emisyonları şirket tarafından kontrol edilebilir mi?
Scope 3 emisyonları doğrudan şirketin kontrolünde değildir. Ancak tedarikçi seçimi, lojistik tercihleri, ürün tasarımı, satın alma politikaları ve iş ortaklarıyla yürütülen çalışmalar yoluyla bu emisyonların azaltılması konusunda etkili adımlar atılabilir.
Scope emisyonlarının azaltılması şirketlere ne sağlar?
Scope emisyonlarının azaltılması, şirketlerin karbon ayak izini düşürmesine, enerji ve kaynak verimliliğini artırmasına, sürdürülebilirlik hedeflerine ilerlemesine ve iklim risklerini daha etkin yönetmesine yardımcı olabilir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonları, bir şirketin sera gazı emisyonlarını yalnızca kendi tesisleriyle sınırlı olmayan daha geniş bir perspektiften değerlendirmesini sağlar. Doğrudan emisyonlardan satın alınan enerjiye, tedarik zincirinden ürünlerin yaşam döngüsüne kadar uzanan bu sınıflandırma, kurumsal karbon ayak izinin doğru şekilde ortaya çıkarılmasında önemli bir araçtır. Şirketlerin sürdürülebilirlik, karbon nötr ve net sıfır hedeflerine ulaşabilmeleri için öncelikle mevcut emisyonlarını doğru ölçmeleri, ardından en yüksek emisyon kaynaklarına yönelik uygulanabilir azaltım stratejileri geliştirmeleri gerekir.